وجه ممیزه: مالکیت صنعتی به‌عنوان یکی از شاخه‌های اصلی مالکیت معنوی، اهمیت بالایی در دنیای تجارت دارد و علامت تجاری یکی از مهم‌ترین اجزای آن به شمار می‌رود. امروزه علامت تجاری نه‌تنها شناسنامه کسب‌وکارهاست، بلکه گاهی ارزش آن از دارایی‌های مادی شرکت‌ها نیز فراتر می‌رود.

یکی از مهم‌ترین کارکردهای علامت تجاری، تمایز میان کالاها و خدمات یک شخص با سایرین است که به آن وجه ممیزه یا صفت مشخصه گفته می‌شود. این ویژگی، جوهر اصلی هر علامت تجاری است و در نبود آن، نه‌تنها کارکرد علامت تجاری از بین می‌رود بلکه امکان ثبت آن نیز وجود نخواهد داشت. با توجه به نبود تعریف مشخص از صفت مشخصه در قوانین ایران، ناچار به بررسی قوانین سایر کشورها و کنوانسیون‌های بین‌المللی هستیم.

---

وجه ممیزه:مفهوم علامت تجاری

واژه “علامت” در لغت به معنای “نشان” و در حقوق به مفهوم هرگونه نقش، تصویر، حرف، عبارت یا ترکیب این موارد است که برای تمایز کالاها یا خدمات به کار می‌رود. در نظام کامن‌لا، این مفهوم با عنوان “Trade Mark” شناخته می‌شود.

طبق ماده 95 قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب 1403، علامت تجاری بدین شکل تعریف شده است:

“علامت تجاری: هر نشان قابل رویتی است که کالاها یا خدمات اشخاص را از هم متمایز می‌سازد.”

این تعریف گسترده به ثبت انواع علایم تجاری مانند کلمات، اعداد، تصاویر، رنگ‌ها، شکل‌ها و حتی علایم صوتی و بویایی در برخی کشورها اجازه می‌دهد. کشورهای پیشرفته‌ای مانند فرانسه حتی امکان ثبت شعارهای تبلیغاتی را نیز به‌عنوان علامت تجاری فراهم کرده‌اند.

---

وجه ممیزه: تعریف صفت مشخصه علامت تجاری

هرچند قانون ایران تعریف مشخصی از صفت مشخصه ارائه نداده است، اما قوانین بین‌المللی مانند کنوانسیون پاریس و قانون لانهام آمریکا ابزارهایی برای تشخیص این ویژگی فراهم کرده‌اند. بر اساس این قوانین، صفت مشخصه به معنای توانایی علامت تجاری در تمایز کالاها و خدمات یک شخص از دیگران است.

در بند ب ماده 6 کنوانسیون پاریس آمده است:

“ثبت علامت صنعتی یا بازرگانی را نمی‌توان رد یا باطل کرد مگر اینکه علامت فاقد صفت مشخصه بوده یا از نشانه‌هایی تشکیل شده باشد که در تجارت برای تعیین نوع یا کیفیت، جنس یا کمیت محصول به کار می‌رود.”

این ماده نشان می‌دهد که صفت مشخصه باید توانایی جلوگیری از اشتباه مشتری در شناسایی کالاها را داشته باشد.

---

انواع صفت مشخصه در علایم تجاری

1. صفت مشخصه ذاتی
   صفت مشخصه ذاتی به این معناست که علامت تجاری ذاتاً و به‌صورت پیش‌فرض دارای قابلیت تمایز است. به عبارتی، قاضی یا مرجع ثبت باید با مشاهده علامت به این نتیجه برسد که علامت موردنظر توانایی تفکیک کالاها و خدمات را دارد.
2. صفت مشخصه اکتسابی
   این ویژگی زمانی ایجاد می‌شود که علامت تجاری در اثر استفاده طولانی‌مدت توسط مالک، به صفت مشخصه دست یابد. در چنین مواردی، حتی اگر علامت در ابتدا قابلیت ثبت نداشته باشد، پس از کسب شهرت و ایجاد مفهوم ثانویه، امکان ثبت آن وجود خواهد داشت.

به‌عنوان مثال، علایم توصیفی که در ابتدا فاقد صفت مشخصه هستند، در صورت استفاده مستمر و ایجاد مفهوم ثانویه می‌توانند به‌عنوان علامت تجاری ثبت شوند.

---

چالش‌های قانونی در ایران

با مطالعه قانون 1403 و سایر قوانین مرتبط داخلی، تعریف مشخصی از صفت مشخصه به‌دست نمی‌آید. با این حال، بندهایی از این قوانین به‌طور ضمنی معیارهایی برای تشخیص صفت مشخصه ارائه می‌دهند. به همین دلیل، مراجع قضایی باید با توجه به قوانین بین‌المللی و اصول حقوقی، در این زمینه تصمیم بگیرند.

---

نتیجه‌گیری

علامت تجاری ابزاری حیاتی برای تمایز کالاها و خدمات است و “وجه ممیزه یا صفت مشخصه” عنصر اصلی آن به شمار می‌رود. هرچند قوانین ایران تعریف روشنی از این ویژگی ارائه نداده‌اند، اما با بررسی مصادیق علایمی که فاقد این ویژگی هستند، می‌توان معیارهای لازم را شناسایی کرد.

در بخش دوم این مقاله، تلاش می‌کنیم با بیان مثال‌ها و مصادیق، درک کامل‌تری از مفهوم صفت مشخصه ارائه دهیم.

نمونه برداری شده از سایت مبدا

---

نویسنده: ویولت عزیزیان
انتشار در: سایت عدالت الوند